Jani Christou – Mysterion

Μουσική
Jani Christou - Mysterion
Εξώφυλλο από τον τρίτο δίσκο της σειράς «Γιάννης Χρήστου» της δισκογραφικής εταιρείας «Σείριος»

Γιάννης Χρήστου: Μυστήριον
Σκηνικό ορατόριο βασισμένο πάνω σε αρχαία αιγυπτιακά ιερά κείμενα, για αφηγητή, τρεις μεικτές χορωδίες, ορχήστρα και ηθοποιούς (1965/1966)
Η Ραδιοφωνική χορωδία της Κοπεγχάγης
Διεύθυνση ορχήστρας: Μιλτιάδης Καρύδης
Η παγκόσμια πρεμιέρα μαγνητοφωνήθηκε στα στούντιο της Δανέζικης Ραδιοφωνίας & Τηλεόρασης τον Ιούνιο του 1969

Για τη σύνθεση του μυστηρίου (1966) ο Χρήστου εμπνέεται από την παράδοση της γενέτειράς του1 και πιο συγκεκριμένα από την Αιγυπτιακή Βίβλο των Νεκρών2. Ο συνθέτης παρουσιάζει την αναβίωση σε εννιά στάδια ενός μυστηρίου που διεξάγεται στο Tebot-Netoru-S, τον όγδοο κύκλο του Κάτω Κόσμου, μέσα από τον οποίο περνάει ο Αφού-Ρα κατά την όγδοη ώρα της νύχτας. Το μυστήριο γράφεται μεταξύ του 1965 και του 1966 αλλά γεννιέται ουσιαστικά το 1962, μέσα σ’ ένα όνειρο, όταν ο συνθέτης ονειρεύεται μια κατάσταση και μια σκηνοθεσία που ταυτίζονται με όσα περιγράφονται στην Αιγυπτιακή Βίβλο των Νεκρών, της οποίας την ύπαρξη αγνοεί εκείνη την εποχή. μάλιστα, όταν ξαναδιαβάζει τις προσωπικές του σημειώσεις τον Οκτώβριο του 1965 εκπλήσσεται κι ο ίδιος από αυτή την αντιστοιχία3.

H Αιγυπτιακή Βίβλος των Νεκρών δίνει οδηγίες για τη στάση που οφείλει κανείς να κρατήσει στο βασίλειο του Κάτω Κόσμου. Παρέχει επίσης συγκεκριμένες πληροφορίες για τις τελετουργίες οι οποίες πρέπει να πραγματοποιηθούν προκειμένου οι νεκροί να εξασφαλίζουν μια αιώνια ζωή κι οι οποίες θυμίζουν τον τρόπο με τον οποίο η Ίσις χάρισε στον Όσιρι4 τη ζωή5. Σύμφωνα με την αιγυπτιακή παράδοση ο Κάτω Κόσμος συμπεριλαμβάνει δώδεκα κύκλους μέσα από τους οποίους ο Ήλιος περνάει με το πλοίο των εκατομμυρίων ετών τη νύχτα για να αναζωογονήσει τους κατοίκους του. Καθώς εγκαταλείπει τον έναν κύκλο για να βρεθεί στον επόμενο, η πόρτα σφραγίζεται και το φως χάνεται. Οι ψυχές των νεκρών που κραυγάζουν βυθισμένες στο σκοτάδι τρέφουν μια και μοναδική ελπίδα: να μπορέσουν να επιβιβαστούν στο μυθικό πλοίο προκειμένου να περάσουν στον επόμενο κύκλο6. Όσες από αυτές θυμηθούν και προφέρουν τις κατάλληλες λέξεις ισχύος επιτυγχάνουν τον στόχο τους, ενώ οι υπόλοιπες παραμένουν εγκαταλειμμένες στο σκοτάδι. Ο Ήλιος συνεχίζει το ταξίδι του μέσα στη νύχτα και καταφέρνει να σωθεί από διαφόρους κινδύνους που θα είχαν αποβεί μοιραίοι αν ο ίδιος δεν γνώριζε τις λέξεις ισχύος. Ολοκληρώνει τη διαδρομή του κατευθυνόμενος προς το φως της ημέρας έως ότου να έρθει η νύχτα. Τότε επανέρχεται στον πρώτο κύκλο του Κάτω Κόσμου για να ξανακάνει την ίδια κυκλική διαδρομή η οποία επαναλαμβάνεται συνεχώς.

Ειδικά στα τελευταία χρόνια της δουλειάς του ο Χρήστου δημιουργεί όχι μόνο συνθέσεις που βασίζονται στη μουσική, αλλά κυρίως έργα που αγκαλιάζουν διάφορες μορφές τέχνης7. Δίνει μεγάλη σημασία – μεταξύ άλλων – στα κοστούμια καθώς και στις μάσκες που συμβάλλουν στη δημιουργία μιας ατμόσφαιρας μύησης σ’ ένα έργο άλλης διάστασης. Για τον σχεδιασμό τους εμπνέεται από ευθείες γραμμές και φαρδιές μορφές που καλύπτουν το σώμα και το πρόσωπο των μουσικών και που καταφέρνουν να αποδώσουν τον μυστικισμό που χαρακτηρίζει ολόκληρο το έργο. Ο Χρήστου επιλέγει τη χρήση της μάσκας καθώς ο ίδιος γνωρίζει καλά τη συμβολική λειτουργία της στους πρωτόγονους πολιτισμούς. Η μάσκα δεν αποτελεί μόνο ένα μέσο μεταμφίεσης που συμβάλλει στο να κρυφτεί ή να προστατευτεί κανείς από τα κακά πνεύματα, αλλά είναι επίσης μια βασική τεχνική που συνδυάζεται με την είσοδο στον μαγικό κόσμο των πνευμάτων, όπως τον φαντάζεται κάθε φορά ο αντίστοιχος λαός. Σε διάφορες γωνιές του Κόσμου η μάσκα συμβολίζει τους προγόνους και θεωρείται ότι εκείνος ο οποίος τη φοράει τους ενσαρκώνει8. Το να καλύψει λοιπόν κανείς το πρόσωπό του αποτελεί έναν από τους πιο προσιτούς και ταυτόχρονα γλαφυρούς τρόπους για να υποδυθεί τις ψυχές των νεκρών οι οποίες πρωταγωνιστούν στο μυστήριο.

Ο Χρήστου χρησιμοποιεί την κίνηση ως μέσο που συμβάλλει στην εξέλιξη του έργου και που εντείνει τον δραματικό χαρακτήρα τον οποίο εμπνέουν η μουσική, η σκηνοθεσία και το γενικότερο κλίμα της σύνθεσης δίνοντας συγκεκριμένες οδηγίες στους μουσικούς για τον τρόπο με τον οποίο καλούνται να κινηθούν. Τα τρία χορωδιακά σύνολα του μυστηρίου παραδίδονται σε μια χορευτική ιεροτελεστία κατά τη διάρκεια του έργου και στα περισσότερα αποσπάσματα που περιγράφουν μεγάλη δραματική ένταση ο συνθέτης αναθέτει έναν αυτόνομο ρόλο σε κάθε σύνολο μουσικών το οποίο αποτελεί μέρος ενός μεγαλύτερου συνόλου ερμηνευτών.

Το continuum «σιωπηρής δράσης» που αποτελεί βασικό στοιχείο του τέταρτου μέρους αποτελεί μια ιδέα την οποία ο συνθέτης αναπτύσσει όχι μόνο στο μυστήριο, αλλά και αργότερα, στον Επίκυκλο (1968). Το συγκεκριμένο continuum απεικονίζεται μέσω ενός σχεδίου που συμπεριλαμβάνει κύκλους συνδεδεμένους τον ένα με τον άλλον και αποτελείται από διάφορα γεγονότα, όπως για παράδειγμα μια κοινωνική εκδήλωση στην οποία παρευρίσκεται ένα σύνολο τζαζ μουσικής. Εδώ ο ρόλος του continuum είναι να υποδείξει στον κάθε ερμηνευτή μια μείωση. Δεν πρόκειται όμως για μια απλή μείωση της έντασης των γεγονότων, αλλά για μια περιοδική μείωση της έντασης των αισθήσεων των ερμηνευτών η οποία εξαρτάται από την εξέλιξη των γεγονότων που διαδραματίζονται και που δεν έχουν ούτε αρχή ούτε τέλος.

Η δράση του ερμηνευτή στο μυστήριο βασίζεται στη χρήση των λέξεων ισχύος9 που προέρχονται από την Αιγυπτιακή Βίβλο των Νεκρών. Οι λέξεις ισχύος είναι δομικά στοιχεία που έχουν παρόμοιες ιδιότητες με μια μουσική νότα ή με ένα μουσικό μοτίβο, αφού κάθε λέξη αντιπροσωπεύει έναν ήχο κι έχει κατά συνέπεια την αντίστοιχη ισχύ και λειτουργία. Πρόκειται, όπως είδαμε παραπάνω, για διάφορες λέξεις τις οποίες οι ψυχές οφείλουν να θυμούνται προκειμένου να περάσουν από τον ένα κύκλο του Κάτω Κόσμου στον άλλο καθώς και για ονομασίες πορτών, πυλών, αντικειμένων και προσώπων που ο καθένας συνάντησε στη ζωή του. Οι μουσικοί καλούνται να προφέρουν για παράδειγμα το όνομα της πόρτας που οδηγεί στον όγδοο κύκλο του Κάτω Κόσμου, τα ονόματα των θεών που εξυμνούνται, τα ονόματα αυτών «που καταστρέφουν», τις ονομασίες των κύκλων, τα ονόματα των μυστικών πυλών και όσων τις προστατεύουν, καθώς και το όνομα της τελευταίας πόρτας.

Το ιδιαίτερο συνθετικό ενδιαφέρον των λέξεων ισχύος έγκειται στο ότι πρόκειται για λέξεις που από τη μια πλευρά ανοίγουν τον δρόμο για τον επόμενο κύκλο του Κάτω Κόσμου και από την άλλη έχουν ψυχοπλαστικές ιδιότητες. Το νόημά μιας λέξης ισχύος που προέρχεται από την Αιγυπτιακή Βίβλο των Νεκρών και που χρησιμοποιείται μπροστά σε ένα σύγχρονο κοινό – είτε αυτό είναι γερμανόφωνο, είτε ελληνόφωνο ή άλλης καταγωγής – δεν είναι δυνατόν να έχει αντίκτυπο ούτε στον ακροατή ούτε στον ερμηνευτή, αφού κανείς δεν είναι σε θέση να το συλλάβει. Πρόκειται στην ουσία για μια μαγική «φόρμουλα» σε κάποια άγνωστη γλώσσα. Παρ’ όλα αυτά, όπως γράφει κι ο ίδιος ο Χρήστου, δεν είναι απαραίτητο να καταλάβουμε τις λέξεις προκειμένου να μας επηρεάσουν. Δεν χρειάζεται για παράδειγμα να καταλάβουμε τι ακριβώς λέει ένα έξαλλο πλήθος για να επηρεαστούμε ψυχολογικά από τις κραυγές του10.

Αξίζει να μελετήσουμε από πού πηγάζει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Γιάννη Χρήστου για τις λέξεις ισχύος. Όπως προκύπτει από τη μελέτη του αρχείου του, ο συνθέτης διαβάζει τον Οκτώβριο του 1966 στους Sunday Times το άρθρο του Cyril Connolly “Spare the rod and spoil the couch”11 όπου ο αρθρογράφος σχολιάζει το βιβλίο Psychoanalysis Observed12 και πιο συγκεκριμένα το κεφάλαιο του Geoffrey Gorer που αναφέρεται στις ιδιότητες των λέξεων ισχύος. Το συγκεκριμένο κείμενο είναι άμεσα συνδεδεμένο με την παρουσία των λέξεων ισχύος στο έργο του Χρήστου καθώς αποσπά την προσοχή του και γίνεται αντικείμενο μελέτης του.

Ο Connolly δείχνει ενδιαφέρον για την κατάχρηση των λέξεων ισχύος την οποία ο συγγραφέας κατακρίνει. Η συγκεκριμένη κατάχρηση ενδιαφέρει τον Connolly επειδή χάρις στις λέξεις ισχύος κάποιος που είναι ακόμη και αρχάριος στην ψυχανάλυση είναι σε θέση να μειώσει τη δύναμη των αντιπάλων του και να μετριάσει τη σημασία μεγάλων ανδρών ή μεγάλων καλλιτεχνών, να ασκήσει, δηλαδή, μια σημαντική επιρροή στον δέκτη. Σύμφωνα με τον συγγραφέα οι λέξεις ισχύος αποτελούν σημαντικά στοιχεία για διάφορες σχολές μαγείας κι εσωτερισμού κι ένα μέρος του λεξιλογίου της ψυχανάλυσης και της γενικής ψυχιατρικής της εποχής του κληρονόμησε κάποια από τα χαρακτηριστικά τους13. Οι σύγχρονοί του ψυχαναλυτές μαρτυρούν άλλωστε πως όταν χρησιμοποιούν έναν όρο αντίστοιχο των λέξεων ισχύος σε μια συνεδρία, αποκτούν τον έλεγχο του ανθρώπου που βρίσκεται απέναντί τους και είναι σε θέση να τον οδηγήσουν, καθώς εξηγούν, σε μια εις βάθος κατανόηση της προσωπικότητάς του και σε μια αίσθηση προσωπικής ασφάλειας14.

Πάνω στο ίδιο θέμα ο Freud εξηγεί ότι οι λέξεις έχουν πολλαπλές ιδιότητες: μπορούν μεταξύ άλλων να χρησιμοποιηθούν άλλοτε ως έπαινοι και άλλοτε ως κατάρες, να εκφράσουν από τη μια πλευρά επίκληση κι από την άλλη να εξορκίσουν15. Ο Freud έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις λέξεις ισχύος όταν διάβασε τυχαία μια από τις μελέτες16 του ερευνητή στη γλωσσολογία Carl Abel ο οποίος αναφέρει ότι στην αιγυπτιακή γλώσσα υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός λέξεων με δύο έννοιες, η μία εκ των οποίων σημαίνει ακριβώς το αντίθετο απ’ ό, τι η άλλη. Θα μπορούσε κανείς παραδείγματος χάριν να αναφερθεί στην περίπτωση κατά την οποία η λέξη «ισχυρός» σημαίνει ταυτόχρονα «ανίσχυρος», ή στο παράδειγμα της λέξης «φως» που θα μπορούσε να σημαίνει επίσης «σκοτάδι»17. Η Rivkah Schärf- Kluger, ψυχαναλύτρια του Ινστιτούτου Jung ειδικευμένη στην Παλαιά Διαθήκη και στον ασσυρο-βαβυλωνιακό πολιτισμό, υπογραμμίζει ότι στην Παλαιά Διαθήκη υπάρχουν λέξεις και φράσεις οι οποίες έχουν ιδιότητες παρόμοιες μ’ εκείνες των λέξεων ισχύος. Στην προκειμένη περίπτωση τα ονόματα δεν αποτελούν μόνο ήχους, αλλά έχουν μια ειδική λειτουργία καθώς είναι αληθινά, άρα και όμοια με τη φύση αυτών τα οποία προσδιορίζουν, όπως παραδείγματος χάριν τα στοιχεία που αποκτούν ένα όνομα στη Γένεση και πρωταγωνιστούν με αυτόν τον τρόπο σε μια τελετουργία δημιουργίας18.

Γιάννης Χρήστου
Γιάννης Χρήστου (1926-1970)
  1. Ο συνθέτης γεννήθηκε στην Ηλιούπολη (Κάιρο) το 1926.
  2. Πρβλ. Livre des morts des anciens Égyptiens (Paris: Les éditions du Cerf, 1967). Introduction, traduction, commentaires de Paul Barguet.
  3. Πρβλ. Jani Christou. Dream. 28-29 Ιουλίου 1962.
  4. Ο συγκεκριμένος θεός ονομάζεται «Όσιρις» στα ελληνικά. Η αιγυπτιακή ονομασία του είναι «Ousir» ή «Asir» και στις σημειώσεις του – γραµµένες στα αγγλικά – ο Γιάννης Χρήστου τον αναφέρει ως «Ra».
  5. Esther Harding. Les mystères de la femme: interprétation psychologique de l’âme féminine d’après les mythes, les légendes et les rêves (Paris: Payot, 1976), σ. 189.
  6. Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε την αντιστοιχία μεταξύ των όσων περιγράφονται στο Μυστήριο και στις τελετουργίες των Ελευσίνιων Μυστηρίων τα οποία ενέπνευσαν τους Αιγυπτίους για την πραγματοποίηση των μυστηρίων στην Αλεξάνδρεια και τα οποία εθεωρούντο ως ο μοναδικός τόπος όπου η συνάντηση του κόσμου των ζωντανών µε τον Κάτω Κόσµο είναι εφικτή. Βλ. Carl Kerenyi. “Eleusis, Archetypal Image of Mother and Daughter”, in Archetypal Images in Greek Religion, vol. 4 (New York: Bollingen Series LXV 4, 1967), σ. 106.
  7. Πρβλ. Jani Christou. A music of confrontation (1968). Πηγή: Anna-Martine Lucciano. Jani Christou, The Works and Temperament of a Greek Composer (Amsterdam: Harwood Academic Press, 2000), σ. 145-146.
  8. Mircea Eliade. Le chamanisme et les techniques archaïques de l’extase (Paris: Payot, 1968), 143. Πρβλ. Joseph Campbell. The Masks of God vol. IV: Creative Mythology (London: Secker & Warburg, 1968), σ. 570.
  9. Με τον όρο «λέξεις ισχύος» μεταφράζουμε τον όρο «words of power» που χρησιμοποιεί ο συνθέτης.
  10. Jani Christou. Mysterion. 1966 (δακτυλογραφημένο κείμενο).
  11. Cyril Connolly. “Spare the rod and spoil the couch”, The Sunday Times, 9 Οκτωβρίου 1966.
  12. Charles Rycroft κ.ά. Psychoanalysis Observed (Aylesbury: Pelican Books, 1968).
  13. Anthony Storr. “The Concept of Cure”, The Sunday Times, 9 Οκτωβρίου 1966.
  14. Geoffrey Gorer. “Psychoanalysis in the world” in Psychoanalysis Observed (Aylesbury: Pelican Books, 1968), σσ. 29-32.
  15. Sigmund Freud. Gesammelte Werke. Achter Band: Werke aus den Jahren 1909-1913 (Frankfurt am Main: S. Fischer, 1990), σσ. 165-176. Πρβλ. Geoffrey Gorer. Ό.π., σ. 32.
  16. Carl Abel. Über den Gegensinn der Urworte (Leipzig: Verlag von Wilhelm Friedrich, 1884).
  17. Sigmund Freud. Ό.π., σ. 170. Carl Abel. Ό.π., σ. 4.
  18. Rivkah Schärf-Kluger. Satan in the Old Testament (Evanston: Northwestern University Press, 1967), σ. 25.

«ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ 20ού ΑΙΩΝΑ ΓΙΑ ΤΟ ΛΥΡΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ» – Μέγαρο Μουσικής Αθηνών 27/29 Μαρτίου 2009 – ΜΟΥΣΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ / ΝΕΟΤΕΡΑ ΕΙΔΗ – ΒΑΡΒΑΡΑ ΓΥΡΑ «Η θεατρική διάσταση του ερμηνευτή στα τελευταία έργα του Γιάννη Χρήστου», σελ.312

Κοινοποιήστε: Twitter Facebook Google+ LinkedIn Email

Εκτυπώστε:

Μόνιμος σύνδεσμος: https://uni-arts.com/jani-christou-mysterion/

Σύντομο URL: https://uni-arts.com/?p=744

Acting: "Basic Principles": Προηγούμενο άρθροΕπόμενο άρθρο: Paperman

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα πεδία με τον (*) αστερίσκο είναι υποχρεωτικά.

*
Μπορείτε να κάνετε χρήση των παρακάτω στοιχείων και ιδιοτήτων HTML5: <a href="" title=""> <blockquote cite=""> <abbr title=""> <del datetime=""> <q cite=""> <strike> <strong> <cite> <code> <span> <em> <br> <b> <p> <i>
*
*